Rękawiczki z ludzkiej skóry? Tajemnica eksponatu z Kijowa - FOTO

Czy rękawiczki eksponowane w stolicy Ukrainy naprawdę ktoś wykonał z ludzkiej skóry? Jeśli tak, skąd pochodzi materiał? Czy związane są z którymś z niemieckich obozów koncentracyjnych? A może ich historia zaczęła się dopiero po wojnie? Te pytania zaczęły mnie nurtować po jednym, pozornie niewinnym poście na Instagramie, który zobaczyłam w sierpniu. Na fotografii znajdowały się białe rękawiczki. Podpis był krótki i mocny: „rękawiczki wykonane z ludzkiej skóry”. Brzmi jak gotowa historia. Taka, którą internet bardzo szybko potrafi zamienić w „fakt”. Tyle, że historii II wojny światowej nie można opowiadać na podstawie podpisu pod zdjęciem. Postanowiłam więc sprawdzić, co naprawdę wiadomo o tym eksponacie. I wtedy zaczęła się podróż przez korespondencję z muzeami, archiwami i ekspertami zajmującymi się zbrodniami nazistowskimi, historią obozów koncentracyjnych oraz kryminalistyką. Im więcej pytań zadawałam, tym bardziej okazywało się, że zamiast jednej odpowiedzi istnieje kilka hipotez. A pomiędzy nimi ogromna luka w dokumentacji. Rękawiczki znajdują się w zbiorach Narodowego Muzeum Historii Ukrainy w Drugiej Wojnie Światowej w Kijowie. Według informacji przekazanych przez muzeum, obiekt trafił do zbiorów muzealnych na początku lat 70. XX wieku wraz z dużą grupą około 28 tysięcy obiektów przekazanych z magazynów funduszu Państwowego Muzeum Historii Ukrainy. Co ważne, dokumentacja nie potwierdza, aby rękawiczki były eksponowane podczas wcześniejszych wystaw muzeum. Pojawiają się jako eksponat dopiero w latach 90. Muzealna karta inwentarzowa z 1993 roku zawiera nazwę: „Rękawiczki wykonane z ludzkiej skóry”. Jako źródło pozyskania wystawca wskazuje Państwowe Muzeum Historyczne Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej i opisuje krótko: „Znalezione w jednym z niemieckich obozów koncentracyjnych”. I właśnie tutaj zaczynają się problemy. Bo nie wiadomo dokładnie, w którym obozie, w jakich okolicznościach, kto znalazł rękawiczki i w jaki sposób trafiły do ukraińskich zbiorów. Brakuje również wcześniejszych numerów inwentarzowych i dokumentacji, która pozwoliłaby prześledzić pełną drogę eksponatu. Jednym z pierwszych tropów był oczywiście Auschwitz. Hipoteza ta pojawiała się w internetowych publikacjach, ale Muzeum Auschwitz-Birkenau wykluczyło pochodzenie rękawiczek z Auschwitz. Podobnie wygląda sytuacja w przypadku Państwowego Muzeum na Majdanku. Majdanek również pojawił się w toku poszukiwań jako możliwe miejsce pochodzenia eksponatu. Jednak i tutaj nie udało się znaleźć potwierdzenia, że rękawiczki pochodzą właśnie z tego obozu. Co ciekawe, to właśnie Majdanek pojawia się w hipotezie przedstawionej przez muzeum w Kijowie. Ukraińscy muzealnicy wskazują, że rękawiczki mogły pochodzić z terenów okupowanej Polski, przez które przesuwała się Armia Czerwona. Zwracają uwagę na działające przy frontach specjalne komisje ekspertów medycyny sądowej, których zadaniem było między innymi dokumentowanie zbrodni nazistowskich. Jedna z takich komisji działała na Majdanku. Ukraińscy badacze sugerują więc, że to właśnie tam mógł znajdować się początek historii eksponatu. Ale jest to tylko hipoteza. I co szczególnie istotne: nie znajduje ona potwierdzenia w dokumentacji Muzeum na Majdanku. Najbardziej niepokojącym tropem stał się jednak Buchenwald. To tutaj pojawia się historia tzw. „produkcji prezentów”, czyli przedmiotów wykonywanych przez więźniów z ludzkiej skóry. O tę część historii zapytałam Buchenwald Memorial. Odpowiedź, którą otrzymałam, jest niezwykle interesująca, ponieważ nie potwierdza pochodzenia kijowskich rękawiczek, ale jednocześnie pokazuje, że sama historia przedmiotów wykonanych z ludzkiej skóry w Buchenwaldzie nie jest wymysłem. „W obozie koncentracyjnym Buchenwald w krótkim okresie, zainicjowanym przez lekarza SS dr. Hansa Müllera, istniała tak zwana produkcja prezentów. Z ludzkiej skóry wykonywano między innymi abażury do lamp, ale także etui na scyzoryki, zakładki do książek i podobne przedmioty. Wielokrotnie była również mowa o rękawiczkach dla Ilse Koch” - napisał Holm Kirsten z Miejsca Pamięci Buchenwald. To ważne rozróżnienie. Historia przedmiotów wykonanych z ludzkiej skóry w Buchenwaldzie ma swoje źródła i została potwierdzona w przypadku niektórych artefaktów. Nie oznacza to jednak automatycznie, że konkretne rękawiczki znajdujące się dzisiaj w Kijowie pochodzą z Buchenwaldu. I właśnie tego nie udało się potwierdzić. „Zawsze uważałem historię rękawiczek za wymysł więźniów" - dodał. W odpowiedzi z Buchenwaldu znalazło się jeszcze jedno niezwykle ciekawe świadectwo. Holm Kirsten pisze, że do historii rękawiczek związanych z Buchenwaldem długo podchodził sceptycznie. „Historię z rękawiczkami uważałem dotychczas zawsze za wymysł więźniów” - stwierdził Kirsten. I dodał, że nawet teraz nie jest przekonany, by rękawiczki znajdujące się w Kijowie były autentyczne. Jednocześnie wskazuje na istotny fakt. Muzeum otrzymało kiedyś z Wielkiej Brytanii niewielkie etui na scyzoryk, które było wykonane z ludzkiej skóry. Był to dla pracowników muzeum w Buchenwaldzie pierwszy konkretny dowód, że tego rodzaju przedmioty rzeczywiście istniały. To bardzo ważne, ponieważ pozwala oddzielić dwie kwestie. Tak, w Buchenwaldzie powstawały przedmioty z ludzkiej skóry. Nie, nie mamy przez to dowodu, że kijowskie rękawiczki są jednym z takich przedmiotów. Najbardziej interesujący fragment odpowiedzi z Buchenwaldu dotyczy jednak dokumentacji. „W naszych materiałach archiwalnych nie ma żadnych informacji o rękawiczkach, a już na pewno nie o konkretnej parze z Kijowa” - zapewnił w odpowiedzi Holm Kirsten. Nie ma również znanych mu konkretnych zeznań świadków ani publikacji naukowych, które łączyłyby rękawiczki z Buchenwaldem. To mocno komplikuje popularną opowieść. Zwłaszcza że, jak zauważa niemiecki badacz, po wyzwoleniu Buchenwaldu Amerykanie zabezpieczyli wiele przedmiotów będących dowodami zbrodni. Część z nich trafiła później do miejsc pamięci i muzeów. Niektóre jednak żołnierze wywieźli do Stanów Zjednoczonych. Wśród nich znalazły się między innymi fragmenty ludzkiej skóry oraz spreparowane ludzkie szczątki, które obecnie znajdują się w zbiorach National Museum of Health and Medicine w Maryland. Dlatego, jak zauważa Kirsten, mało prawdopodobne jest, aby więzień po prostu prywatnie wyniósł z Buchenwaldu tak szczególny przedmiot jak para rękawiczek wykonanych z ludzkiej skóry. W tym miejscu pojawia się również nazwisko, które przez dziesięciolecia stało się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli zbrodni w Buchenwaldzie: Ilse Koch. W opowieściach dotyczących Buchenwaldu znalazły się informacje o przedmiotach wykonanych z ludzkiej skóry, które miały być przeznaczone dla żony komendanta obozu. Jednak również tutaj trzeba zachować ostrożność. Samo istnienie historii o rękawiczkach dla Ilse Koch nie pozwala przypisać konkretnego eksponatu z Kijowa do Buchenwaldu. Co więcej, niemiecki badacz zwraca uwagę na fakt, że po ujawnieniu działalności lekarza SS Hansa Müllera produkcja takich „prezentów” została zakazana. Większość istniejących przedmiotów miała być zniszczona przez SS, ponieważ mogły stanowić obciążający materiał dowodowy. I tutaj dochodzimy do punktu, który wydaje się najważniejszy w całej historii. Czy ktokolwiek przeprowadził naukowe badanie materiału, z którego wykonano kijowskie rękawiczki? Z odpowiedzi Muzeum II Wojny Światowej w Kijowie wynika, że nie. Muzeum informuje, że rękawiczki poddało konserwacji w 2000 roku, jednak nie przeprowadziło specjalistycznego badania kryminalistycznego mającego jednoznacznie ustalić, z jakiego materiału są wykonane. To oznacza, że muzealny podpis: „rękawiczki wykonane z ludzkiej skóry” nie jest tym samym co: „naukowo potwierdzono, że rękawiczki wykonano z ludzkiej skóry”. To zasadnicza różnica. W sprawę zaangażował się również dr Mark Benecke, jeden z najbardziej znanych niemieckich kryminologów i ekspertów kryminalistyki. To szczególnie interesujący głos, ponieważ Benecke zajmował się między innymi badaniem artefaktów związanych z Buchenwaldem. Na moje pytanie odpowiedział krótko, ale konkretnie: „Mogę pobrać próbki i je zbadać”. Jednocześnie zaznaczył: „Na zdjęciach niestety nie mogę niczego jednoznacznie rozpoznać”. I dodał rzecz niezwykle istotną: „Badanie tych obiektów jest sprawą muzeum w Kijowie, a nie naszą”. To stanowisko dobrze pokazuje, gdzie obecnie znajduje się granica pomiędzy hipotezą a dowodem. Zdjęcie nie wystarczy. Muzealny opis nie wystarczy. Historia przekazywana przez lata również nie wystarczy. Potrzebne jest badanie samego materiału. Im dłużej przyglądałam się tej sprawie, tym bardziej uderzał mnie pewien paradoks. Mamy muzeum, które przechowuje przedmiot opisany jako wykonany z ludzkiej skóry. Mamy dokumentację wskazującą, że był on znaleziony w jednym z niemieckich obozów koncentracyjnych. Mamy historię Buchenwaldu, w którym rzeczywiście powstawały przedmioty z ludzkiej skóry. Mamy świadectwa i artefakty, które dowodzą, że takie przedmioty rzeczywiście istniały. Mamy ekspertów, którzy potwierdzają możliwość istnienia takich artefaktów. A jednocześnie… nie mamy naukowego potwierdzenia, że właśnie te rękawiczki są wykonane z ludzkiej skóry. Nie mamy również dokumentu, który pozwoliłby bez wątpliwości powiedzieć: „pochodzą z Buchenwaldu”. Nie mamy też dowodu, że pochodzą z Majdanka. Auschwitz zostało wykluczone. I właśnie dlatego ta historia jest znacznie bardziej skomplikowana, niż sugeruje podpis pod zdjęciem. W tego rodzaju opowieści bardzo łatwo przekroczyć cienką granicę pomiędzy pamięcią a sensacją. Zwłaszcza gdy mówimy o przedmiocie, który potencjalnie mógł powstać z ciała człowieka zamordowanego w obozie koncentracyjnym. Nie chcę dopisywać do niego historii. Nie chcę również odbierać mu historii, jeśli okaże się prawdziwa. Chcę wiedzieć. Czy materiał jest ludzką skórą? Jeżeli tak, to z jakiego okresu pochodzi? Czy można ustalić jego pochodzenie? Czy istnieje możliwość powiązania go z konkretnym miejscem? A przede wszystkim: w jaki sposób te rękawiczki trafiły do Kijowa? Sama odpowiedź z Buchenwaldu kończy się właściwie dokładnie tam, gdzie zaczyna się najważniejsza część tego śledztwa. Niemiecki badacz wskazuje, że tylko kompleksowe zbadanie obiektów z Kijowa mogłoby przynieść odpowiedź na pytanie, czy rzeczywiście wykonano je z ludzkiej skóry. A potem trzeba byłoby odpowiedzieć na kolejne pytanie: czy rzeczywiście pochodzą z Buchenwaldu i w jaki sposób znalazły się w Kijowie? Na dziś nie znamy odpowiedzi. I być może właśnie to jest najbardziej uczciwe podsumowanie całej historii. W ciągu kilku miesięcy udało mi się dotrzeć do kilku instytucji i osób, które mają z tą historią coś wspólnego: Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau, Państwowego Muzeum na Majdanku, Muzeum II Wojny Światowej w Kijowie, Miejsca Pamięci Buchenwald, dr. Marka Benecke. Każda odpowiedź przyniosła nowe informacje, ale żadna nie dała jeszcze ostatecznego rozwiązania. Być może odpowiedź znajduje się w Kijowie. Być może w archiwach. Być może w materiale samych rękawiczek. A być może historia, którą przez lata opowiadano jako fakt, okaże się czymś zupełnie innym. Dlatego nie stawiam kropki. Moje śledztwo trwa. Jeżeli ktoś posiada dokumenty, fotografie, wspomnienia, informacje o historii tego konkretnego eksponatu albo wie, w jaki sposób można dotrzeć do jego wcześniejszej dokumentacji inwentarzowej, będę wdzięczna za kontakt. Bo w tej historii najbardziej interesuje mnie nie to, żeby udowodnić sensacyjną tezę. Interesuje mnie coś znacznie trudniejszego: ustalić, co naprawdę wydarzyło się z tymi rękawiczkami. Redakcja: Paweł Wodniak